به گزارش خبرنگار شهر، بوستان جنگلی چیتگر در روزهای اخیر به یکی از محورهای انتقاد و هجمه علیه شهرداری تهران تبدیل شده است؛ موضوعی که عمدتاً با انتشار تصاویری از درختان خشک‌شده و طرح پرسش‌هایی درباره عملکرد مدیریت شهری در نگهداری از این بوستان همراه بوده است. اگرچه حساسیت افکار عمومی نسبت به وضعیت این سرمایه طبیعی و مطالبه پاسخ‌گویی از دستگاه‌های مسئول کاملاً قابل درک است، اما بررسی چنین مسئله‌ای نیازمند نگاهی فراتر از تصاویر منتشرشده است.
بوستان جنگلی چیتگر، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین عرصه‌های فضای سبز غرب تهران، سال‌هاست با مشکلاتی از جمله کم‌آبی، تنش‌های محیطی و گسترش آفات مواجه است. وضعیت کنونی درختان این بوستان، نتیجه مجموعه‌ای از عوامل انباشته‌شده در گذشته بود که بررسی آن‌ها نیازمند بازخوانی روند تحولات سال‌های گذشته، شناخت عوامل مؤثر بر خشکیدگی و تفکیک مسئولیت دستگاه‌های دخیل است. از همین رو، ارزیابی وضعیت چیتگر نباید صرفاً به تصاویر درختان خشک‌شده باشد.
شهرداری تهران درباره شرایط موجود و اقدامات خود برای کنترل آفات، تأمین منابع آبی و احیای پوشش گیاهی پاسخ‌گو بوده است اما ارزیابی عملکرد مدیریت فعلی باید با درنظرگرفتن میراث مشکلات گذشته، حدود اختیارات قانونی و اقدامات اجرایی انجام‌شده صورت گیرد.
آنچه امروز اهمیت دارد، بررسی دقیق عواملی است که چیتگر را به وضعیت کنونی رسانده‌اند؛ چراکه اولویت اصلی باید نجات درختان باقی‌مانده، کاهش خسارت و صیانت از آینده این سرمایه طبیعی ارزشمند باشد.
سلامت یک بوستان جنگلی در طول سال‌ها و تحت تأثیر عوامل مختلفی شکل می‌گیرد. شرایط خاک، میزان دسترسی به منابع آبی، سازگاری گونه‌های گیاهی با اقلیم، شیوه نگهداری و کنترل به‌موقع آفات، همگی در بقای درختان نقش دارند. بنابراین، بررسی وضعیت امروز چیتگر بدون توجه به سابقه نگهداری و تحولات محیطی آن، تصویری ناقص از مسئله ارائه می‌دهد.
روند خشکیدگی درختان چیتگر به ۱۵ سال گذشته بازمی‌گردد
محمدجواد خسروی، شهردار منطقه ۲۲ تهران، در چهارصد و چهل و دومین جلسه شورای اسلامی شهر تهران، با اشاره به سابقه طولانی مشکلات بوستان چیتگر اعلام کرد که روند خشکیدگی درختان به حدود ۱۵ سال گذشته بازمی‌گردد و کاهش منابع آبی از عوامل مؤثر در وضعیت کنونی بوده است.
به گفته خسروی، حق‌آبه چیتگر از آب خام شهری که پیش‌تر ۵۰۰ لیتر بر ثانیه بود، در سال‌های گذشته به صفر رسیده است. این در حالی است که نیاز آبی بوستان حدود ۲۵۰ لیتر بر ثانیه برآورد می‌شود؛ اختلافی که اهمیت تأمین منابع پایدار آب برای نگهداری از پوشش گیاهی را نشان می‌دهد.
شهردار منطقه ۲۲ همچنین با اشاره به ضعف درختان و شیوع آفت سوسک چوب‌خوار اظهار کرد که در مقطعی حدود ۱۵۰ اصله درخت آلوده شدند و خروج این درختان از بوستان در زمان مناسب صورت نگرفت. وی این موضوع را به دوره پیشین مدیریت شهری نسبت داد.
این اظهارات، ضرورت بررسی دقیق‌تر روند تأمین آب و نحوه مقابله با آفات در سال‌های گذشته را برجسته می‌کند. البته برای تعیین سهم هر عامل و میزان مسئولیت دستگاه‌های مختلف، باید آمارهای مربوط به خشکیدگی، گزارش‌های کارشناسی و سوابق اجرایی دوره‌های مختلف نیز مورد بررسی قرار گیرد.
سابقه ۱۵ ساله خشکیدگی چه چیزی را روشن می‌کند؟
اشاره به سابقه ۱۵ ساله خشکیدگی، از این جهت اهمیت دارد که نشان می‌دهد وضعیت کنونی چیتگر را نمی‌توان پدیده‌ای ناگهانی یا محدود به یک دوره مدیریتی دانست. درختان این بوستان طی سال‌های طولانی تحت تأثیر شرایط محیطی و نحوه تأمین و مدیریت منابع آب قرار داشته‌اند و بخشی از آسیب‌های امروز می‌تواند حاصل انباشته‌شدن همین فشارها باشد.
از بحران حقابه تا گسترش آفت؛ روندی که درختان چیتگر را به خشکی کشاند
محمود ترک، معاون آب و انرژی سازمان بوستان‌ها و فضای سبز شهر تهران، در تشریح عوامل مؤثر بر خشکیدگی درختان پارک جنگلی چیتگر، به مجموعه‌ای از مشکلات در انتخاب گونه‌های گیاهی، کاهش منابع آبی، تشدید تنش خشکی و گسترش آفات اشاره کرده است؛ عواملی که در طول سال‌های گذشته زمینه‌ساز تضعیف پوشش درختی این بوستان شده‌اند.
یکی از مسائل ریشه‌ای، انتخاب گونه‌های غیربومی و نبود تنوع کافی در پوشش گیاهی پارک عنوان می‌شود؛ موضوعی که می‌تواند تاب‌آوری فضای سبز را در برابر تغییرات اقلیمی، کم‌آبی و آفات کاهش دهد.
در ادامه این روند، حق‌آبه‌ای که پیش‌تر از سوی شرکت تأمین و تصفیه در اختیار پارک قرار می‌گرفت و میزان آن حدود ۵۰۰ لیتر بر ثانیه بود، به صفر رسید. قطع این منبع آبی، به‌ویژه در اواخر دهه ۱۳۹۰، بخشی از پارسل‌های پارک جنگلی چیتگر را با تنش آبی مواجه کرد؛ شرایطی که فشار مضاعفی بر درختان وارد آورد.
با تداوم کم‌آبی، درختان به‌تدریج ضعیف شدند و زمینه برای آسیب‌پذیری بیشتر آن‌ها در برابر عوامل بیماری‌زا و آفات فراهم شد. بر اساس اطلاعات ارائه‌شده، در آن مقطع حدود ۱۵۰ تا ۲۰۰ اصله درخت ضعیف‌شده به آفت سوسک چوب‌خوار آلوده شدند.
در چنین شرایطی، شناسایی به‌موقع درختان آلوده، کنترل آفت و خارج‌کردن درختان واجد شرایط از چرخه آلودگی، از اقدامات مهم برای جلوگیری از گسترش خسارت به سایر بخش‌های بوستان به شمار می‌رود.
کاشت ۳۰ هزار درخت؛ گامی برای احیای بوستان جنگلی چیتگر
محمدجواد خسروی، شهردار منطقه ۲۲ تهران، از برنامه کاشت ۳۰ هزار درخت در بوستان جنگلی چیتگر تا پایان سال ۱۴۰۵ خبر داده است؛ برنامه‌ای که در کنار توسعه زیرساخت‌های آبیاری و استفاده از منابع جایگزین آب، بخشی از اقدامات اعلام‌شده مدیریت شهری برای بهبود شرایط این بوستان محسوب می‌شود.
اهمیت این برنامه در آن است که احیای پوشش گیاهی چیتگر به جایگزینی درختان آسیب‌دیده محدود نمی‌شود و به فراهم‌کردن شرایط لازم برای بقای نهال‌های جدید وابسته است. به همین دلیل، توسعه شبکه آبیاری، اجرای لوله‌کشی و تأمین منابع پایدار آب باید هم‌زمان با عملیات کاشت دنبال شود.
خسروی همچنین از اجرای طرح «نونهال» خبر داده است؛ طرحی که به گفته وی، امکان مشارکت شهروندان در کاشت نهال و نگهداری از بخش‌هایی از بوستان را با هزینه شهرداری فراهم می‌کند. مشارکت عمومی در چنین برنامه‌هایی می‌تواند علاوه بر کمک به توسعه فضای سبز، احساس مسئولیت شهروندان نسبت به حفاظت از سرمایه‌های طبیعی شهر را تقویت کند.
با این حال، معیار موفقیت برنامه کاشت ۳۰ هزار درخت، صرفاً تعداد نهال‌های کاشته‌شده نیست. انتخاب گونه‌های متناسب با شرایط اقلیمی، تأمین آب مورد نیاز و مراقبت مستمر پس از کاشت، عواملی هستند که باید در ارزیابی نهایی این طرح مورد توجه قرار گیرند.
ماجرای روند قطع و فروش درختان چیتگر
یکی دیگر از موضوعاتی که در روزهای اخیر در کنار انتقادها از وضعیت درختان چیتگر مطرح شده، بحث قطع و خروج درختان آسیب‌دیده و شایعات مربوط به فروش چوب و واریز درآمد حاصل از آن به حساب شهرداری است؛ فرایند قطع و خروج درختان آسیب‌دیده در پارک جنگلی چیتگر، بر اساس سازوکاری مشخص و با نظارت دستگاه‌های مسئول انجام می‌شود؛ روندی که نشان می‌دهد تصمیم‌گیری درباره برداشت درختان آلوده و فرایند فروش چوب، صرفاً در اختیار شهرداری نیست. به محض شناسایی نشانه‌های افت و آسیب در درختان، شهرداری موضوع را به سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری اطلاع می‌دهد.
در ادامه، کارشناسان منابع طبیعی با بررسی وضعیت درختان، بیماری و آلودگی آن‌ها را ارزیابی کرده و درختان واجد شرایط برداشت را شناسایی و علامت‌گذاری می‌کنند. اجرای عملیات برداشت نیز مستلزم اخذ مجوز از دفتر جنگل‌داری و بهره‌برداری سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور است. پیمانکار واجد صلاحیت برای اجرای عملیات، از طریق فرایندهای مناقصه و مزایده و توسط مرجع مسئول انتخاب می‌شود و عملیات قطع و خروج درختان بر عهده پیمانکار منتخب قرار می‌گیرد.
در مرحله خروج نیز فرایند مستندسازی و کنترل انجام می‌شود. بارنامه‌های مربوط، حاوی اطلاعاتی از جمله مشخصات محموله، خودروی حامل قطعات درختان و زمان خروج هستند. خروج چوب‌های برداشت‌شده نیز پس از صدور بارنامه، در بازه زمانی ۲۴ تا ۴۸ ساعت و از مسیرهای مشخص انجام می‌شود. پس از خروج تنه و کنده درختان، فرایند فروش چوب زیر نظر سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری دنبال می‌شود.
بنابراین، برای بررسی ادعای واریز عواید فروش درختان به شهرداری، باید به اسناد فروش، قراردادهای مربوط و مدارک مالی مراجعه کرد؛ نه اینکه صرفاً بر اساس مسئولیت شهرداری در نگهداری پارک، نتیجه‌گیری شود. بررسی این روند نشان می‌دهد که نقش شهرداری در شناسایی و اطلاع‌رسانی درباره وضعیت درختان، با مسئولیت صدور مجوز برداشت، انتخاب پیمانکار و مدیریت فرایند فروش یکسان نیست. ازاین‌رو، نسبت‌دادن عواید فروش چوب به شهرداری، بدون ارائه مستندات مالی معتبر، نیازمند بررسی و اثبات است.
انتقاد لازم است؛ اما قضاوت هم به سند نیاز دارد
حساسیت افکار عمومی نسبت به وضعیت درختان چیتگر کاملاً قابل درک است. این بوستان بخشی از سرمایه طبیعی تهران است و هرگونه آسیب به پوشش گیاهی آن، ضرورت پیگیری و مطالبه‌گری عمومی را دوچندان می‌کند. با این حال، مطالبه‌گری مؤثر زمانی شکل می‌گیرد که بر اطلاعات دقیق، مستندات قابل بررسی و شناخت مسئولیت دستگاه‌های مختلف استوار باشد.
چیتگر به برنامه‌ای مستمر برای احیا نیاز دارد، برنامه‌ای که مدیریت شهری فعلی اقداماتی را برای پیشبرد آن اعلام کرده است و اکنون باید با حمایت از اقدامات مؤثر، مطالبه‌گری سازنده و ارزیابی عملکرد بر پایه شواهد، به حفظ این سرمایه طبیعی برای شهروندان تهران کمک کرد.
نظر شما