شهرهای بزرگ جهان دیگر صرفاً با مسئلههایی مانند ترافیک، آلودگی هوا، فرسودگی زیرساختها و رشد جمعیت مواجه نیستند؛ ماهیت تهدیدها تغییر کرده است. جنگ، حملات ترکیبی، اختلال در زنجیره تأمین، بحران انرژی و آب، تغییرات اقلیمی، حوادث طبیعی و حتی اختلال در نظامهای ارتباطی و خدماتی، همگی میتوانند در مدت کوتاهی یک کلانشهر را با شرایطی متفاوت از وضعیت عادی روبهرو کنند. در چنین شرایطی، سؤال اصلی این نیست که «چگونه از وقوع بحران جلوگیری کنیم؟»؛ بلکه باید پرسید «چگونه شهری بسازیم که حتی در شرایط بحران، زندگی در آن متوقف نشود؟»
این تغییر نگاه، ما را از مفهوم سنتی «مدیریت بحران» به سمت مفهوم جامعتر «حکمرانی تابآور شهری» هدایت میکند. حکمرانی تابآور یعنی شهر، سازمان مدیریت شهری، زیرساختها، نیروهای انسانی و خود شهروندان بهگونهای سازمان یابند که در برابر شوکها مقاومت کنند، خدمات حیاتی را استمرار بخشند، سریعاً خود را با شرایط جدید تطبیق دهند و پس از بحران، با کمترین هزینه به وضعیت پایدار بازگردند.
تابآوری، یک پروژه عمرانی نیست؛ یک راهبرد حکمرانی است
اگر قرار است تهران در برابر تهدیدهای جدید تابآور باشد، باید از نگاه جزیرهای عبور کنیم. آب، غذا، مدیریت پسماند، فضای سبز، انرژی، آتشنشانی، آرامستانها، معابر، بازارها، ماشینآلات، نیروی انسانی و حتی سیمای شهری، اجزای یک زنجیره واحد هستند. اختلال در هر یک از این حلقهها میتواند بر حلقههای دیگر اثر بگذارد.
در حوزه تأمین مواد غذایی، برای نمونه، تابآوری صرفاً به معنای ساخت بازارهای جدید نیست؛ بلکه به معنای ایجاد دسترسی پایدار شهروندان به کالاهای اساسی و کوتاهکردن زنجیره تأمین است. امروز شبکه میادین و بازارهای میوه و ترهبار تهران به ۳۱۶ بازار رسیده و از سال ۱۴۰۴ تاکنون بیش از یک میلیون تن محصول در این شبکه عرضه شده است. همچنین بر اساس آمار رسمی بانک مرکزی، محصولات عرضهشده در این میادین بهطور متوسط ۴۶ درصد ارزانتر از مغازههای سطح شهر تهران بودهاند. این ظرفیت، در شرایط عادی یک خدمت اقتصادی و اجتماعی است، اما در شرایط بحران، بخشی از زیرساخت امنیت غذایی شهر محسوب میشود.
از همین منظر، تکمیل زنجیره تأمین مواد غذایی، توسعه مراکز عرضه نان و بهرهبرداری از واحدهای پرتابل نانوایی، باید در چارچوب تابآوری شهری دیده شود. شهر تابآور شهری است که در زمان بحران بتواند نیازهای پایه مردم را با کمترین وابستگی به مسیرهای آسیبپذیر تأمین کند.
آب، مهمترین آزمون تابآوری تهران
در تهران، مسئله آب دیگر صرفاً یک موضوع محیطزیستی نیست؛ مستقیماً با آینده تابآوری شهر ارتباط دارد. یکی از رویکردهای مهم ما حرکت از مصرف آب شرب به سمت استفاده گستردهتر از منابع غیرشرب و پساب برای مصارف شهری است. ظرفیت استفاده از پساب که در ابتدای دوره مدیریت شهری ۷ میلیون مترمکعب بود، با توسعه پروژهها به ۵۶.۵ میلیون مترمکعب افزایش یافته و ۴۶ کیلومتر خط انتقال برای استفاده از پساب تصفیهخانههای مختلف اجرایی شده است. همزمان، ۱۰ تصفیهخانه محلی در این دوره ایجاد شده یا در مسیر بهرهبرداری قرار گرفته و فاز نخست هوشمندسازی ۲۳۰ حلقه چاه آب غیرشرب شهرداری نیز انجام شده است.
این اقدامات نشان میدهد تابآوری واقعی، از کاهش وابستگیهای پرریسک و متنوعسازی منابع آغاز میشود. مدیریت شهری آینده باید برای هر منبع حیاتی، سناریوی جایگزین داشته باشد.
زیرساختی که در بحران کار نکند، زیرساخت نیست
یکی دیگر از ارکان حکمرانی تابآور، آمادگی برای پاسخ سریع به حوادث است. آتشنشانی و خدمات ایمنی در این میان نقشی فراتر از اطفای حریق دارد و باید بخشی از معماری دفاع غیرعامل و پاسخ اضطراری شهر تلقی شود. تعداد ایستگاههای آتشنشانی تهران در دوره ششم از ۱۳۳ به ۱۳۹ ایستگاه افزایش یافته، بیش از ۱۶ هزار واحد تجهیزات عملیاتی، فناوری و حفاظت فردی خریداری شده و ۶۷ دستگاه خودروی عملیاتی برای نوسازی ناوگان تأمین شده است. از سوی دیگر، تعداد ساختمانهای بسیار پرخطر و بحرانی از ۱۲۹ ساختمان به ۴۸ ساختمان کاهش یافته است. این اعداد تنها آمار عملکرد یک سازمان نیست؛ شاخصی از میزان آمادگی پایتخت برای مواجهه با بحران است.
این اقدامات یک پیام روشن دارد؛ تابآوری تهران بدون تابآوری نیروی انسانی آن امکانپذیر نیست. حفظ سلامت، امنیت شغلی، آموزش و معیشت نیروهای خدمات شهری، بخشی از پدافند شهری و نه موضوعی صرفاً اداری است.
پسماند و انرژی؛ دو حلقه کمتر دیدهشده تابآوری
در شرایط بحران، جمعآوری و مدیریت پسماند میتواند به سرعت به یک مسئله بهداشتی و زیستمحیطی تبدیل شود. به همین دلیل، نوسازی مخازن، توسعه ماشینآلات تخصصی، استقرار ایستگاههای دائم خدمات شهری و ایجاد مرکز جامع مدیریت پایدار پسماند، باید بخشی از برنامه تابآوری کلانشهر باشد. در تهران، نوسازی ۲۵ درصد مخازن سطح شهر و خرید بستهای شامل ۳۲۰ دستگاه ماشینآلات تخصصی خدمات شهری در دستور کار قرار گرفته است.
در حوزه انرژی نیز مسیر حرکت باید به سمت تنوعبخشی و کاهش وابستگی باشد. تاکنون نیروگاههای خورشیدی با ظرفیت ۶۵۶ کیلووات به بهرهبرداری رسیده و ظرفیت ۲ هزار و ۸۳ کیلووات نیروگاههای کوچکمقیاس خورشیدی در ۱۰۰ نقطه شهر تحت نظارت قرار دارد. همچنین امکانسنجی و مکانیابی ۸۵ مگاوات نیروگاه خورشیدی متوسطمقیاس در مناطق ۲۲گانه انجام شده است. این اقدامات باید در آینده با یک نگاه یکپارچهتر دنبال شود؛ شهری که بخشی از انرژی مورد نیاز زیرساختهای حیاتی خود را به صورت توزیعشده تأمین میکند، در برابر اختلالات گسترده آسیبپذیری کمتری خواهد داشت.
تابآوری فقط در تأسیسات شهری ساخته نمیشود؛ در متن جامعه شکل میگیرد
هیچ شهرداری به تنهایی نمیتواند یک کلانشهر ۱۰ میلیون نفری را در برابر همه تهدیدها مقاوم کند. شهروند تابآور، محله تابآور و شبکه اجتماعی فعال، مکمل زیرساختهای فنی هستند. از این منظر، توسعه ۳۰۰ خانه محیط زیست جدید و رسیدن تعداد خانههای محیط زیست تهران به ۱۰۷۱ واحد، یک ظرفیت اجتماعی مهم است که میتواند برای آموزش، مشارکت و ارتقای مسئولیتپذیری شهروندان مورد استفاده قرار گیرد.
همچنین آموزش بیش از ۱۴ هزار آتشنشان داوطلب در دوره مدیریت شهری، نشان میدهد که ظرفیت مردمی میتواند به بخشی از شبکه پاسخ اضطراری شهر تبدیل شود.
راهبرد آینده تهران باید بر همین اساس بنا شود: از شهروندِ دریافتکننده خدمت به شهروندِ شریک در تابآوری.
از مدیریت بحران به حکمرانی تابآور
گام بعدی، ایجاد یک ساختار منسجم برای رصد، پیشبینی و تصمیمگیری است. مرکز رصد و کنترل خدمات شهری، پایش تصویری، هوشمندسازی تجهیزات، مدلهای تحلیلی قراردادها و استفاده از داده برای تخصیص منابع، همگی باید در نهایت به یک هدف واحد متصل شوند: تصمیمگیری سریعتر و دقیقتر در شرایط عادی و اضطراری. در همین راستا، استقرار فرآیندها و ساختار مرکز رصد و کنترل خدمات شهری و توسعه ابزارهای نظارتی و گزارشگیری در دستور کار قرار گرفته است. اما حکمرانی تابآور فراتر از فناوری است. این حکمرانی نیازمند هماهنگی میان دستگاههای مختلف، تقسیم روشن مسئولیتها، سناریوهای از پیش طراحیشده، ذخایر و ظرفیتهای پشتیبان، آموزش مستمر و تمرینهای مشترک است.
تهران باید برای روزهای عادی خوب اداره شود، اما معیار واقعی موفقیت مدیریت شهری، عملکرد شهر در روزهای غیرعادی است. راهبرد جامع تابآوری تهران را میتوان در چند اصل خلاصه کرد: استمرار خدمات حیاتی، تنوع منابع، توزیع زیرساختها، آمادگی نیروی انسانی، مشارکت شهروندان، تصمیمگیری مبتنی بر داده و هماهنگی نهادی.
امروز باید زیرساختهای شهر را برای تهدیدهای فردا آماده کنیم؛ نه زمانی که بحران آغاز شده است. اگر حکمرانی شهری را از اداره شهر در شرایط عادی به تضمین تداوم زندگی در همه شرایط ارتقا دهیم، آنگاه میتوان گفت تهران در مسیر تبدیلشدن به یک کلانشهر واقعاً تابآور قرار گرفته است.
انتهای پیام/
نظر شما