به گزارش خبرنگار شهر، قلب تهران هر کوچهاش، رازی کهن در سینه دارد و هر بنا، قصهای از تاریخ را روایت میکند. در آخرین روزهای اردیبهشت در یک هوای بهاری، هفته میراث فرهنگی و روز جهانی موزهها بهانهای شد تا با گروهی از عکاسان مشتاق، کولهبار دوربینها را برداریم، راهی سفری نیم روزی در تار و پود بافت تاریخی تهران شویم و روایتگر داستانی باشیم که لنزها ثبت میکنند و قلمها به تصویر میکشند.
مقصدمان، به همراه راهنمای تور خانههایی است که هر کدام رازهایی قدیمی در سینه خود نهان کردهاند؛ خانههایی که شاهد عبور نسلها و فراز و نشیبهای تهران بودهاند.
مسیر ما از میان کوچههایی گذشت که بوی خاطره میدادند. اولین مقصد،عمارتی بود که شکوه معماری دوران قاجار را فریاد میزد، خانه امام جمعه؛ محلی که هنوز هم صلابت معماری دوران قدیم را به رخ میکشد. خانه امام جمعه از خانههای تاریخی و نفیس بازمانده از قدیم است که در خیابان ناصرخسرو، کوچه امام جمعه روبروی وزارت اقتصاد و دارایی قرار گرفته و این محله در گذشته به نام محله عودلاجان شناخته شده است.
بخش بیرونی و طبقه اول این خانه تبدیل به کافه رستوران شده و بازدید از آن برای مشتریان کافه رایگان و برای بقیه ورودی ۱۰۰ هزار تومانی دارد. ورودی عمارت بشقابهایی بر روی دیوار نصب شده که تصویری از یک شخصیت بر روی آن است از کمال الملک گرفته تا آقامحمدخان قاجار و تختی، شهید باکری و ... البته این بشقابها از تزئینات جدید عمارت است و قدمت ندارد. صرفا شخصیتها مخاطب را جذب میکند.
بر روی یک صفحه فلزی برنجی توضیحاتی درباره تاریخچه عمارت در ورودی آن ارائه شده اما توضیحات کاملتر را راهنمای تور که از کارکنان منطقه ۱۲ تهران است ارائه میدهد.
به گفته راهنما، مالک اولیه این خانه میرزا آقاخان نوری صدراعظم ناصرالدین شاه و مالک ثانویه آن حاج سید ابوالقاسم، امام جمعه آن زمان تهران، نوه دختری معیرالممالک بوده که با دختر مظفرالدین شاه، «شکوهالدوله» ازدواج میکند.
این خانه مانند سایر خانههای اعیانی قدیم دارای دو بخش اندرونی و بیرونی است. نقاشیها، شیشهها، آیینه کاری و گچ بریهای این خانه بینظیر و بسیار زیبا و باشکوه است عمارت دو طبقه و در بدو ورود حیاط باصفایی با حوض و مجسمههای سنگی چشم نوازی میکند. طبقه بالای بنا متشکل از دو تالار است.
یکی از اشیاء خاص این مجموعه یک میز چوبی گرد بزرگ است که ماذنه نامیده میشود و راهنمای موزه میگوید موذن موقع اذان گفتن بالای آن میایستاده است و دور تا دور این نیز آیات قرآن حکاکی شده است.
برخی میزهای پذیرایی این خانه برای امروز رزرو شده، صاحب کافه گوید بازدیدکنندگان و مشتریان بعد جنگ ۴۰ روزه کمتر شده، هر چند بازار کسب و کار آنها کم رمق شده ولی هنوز برقرار است و مخصوصا بعد از ظهرها پاتوق جوانان و محل قرارهای دوستانه و عشاق است.
این محل نقطه به نقطهاش بسیار برای عکاسی مناسب است و عکاسان محو بخش بخش این خانه زیبا شدهاند و هر گوشه این خانه، محل ژستی برای عکاسی از گردشگران و بازدیدکنندگان است.
ایستگاه بعدی خانه موزه بازار است جایی که نبض تاریخ تجارت تهران در آن میتپد. تیم عکاسان و خبرنگاران پای پیاده از خانه امام جمعه به اینجا آمدند، مسیری که با حدود ۷ دقیقه پیاده روی با دور آهسته با جمعی ۵۰ نفره صورت گرفت. این خانه در خیابان سعدی جنوبی، امیرکبیر واقع شده، به سمت کوچه ناظمالاطباء جنوبی رفتیم و بعد کوچه حشمتی و در پایان به کوچه کمالی رسیدیم.
گردشگران برای رفتن به این خانه موزه میتوانند از ایستگاه مترو امام خمینی (ره) استفاده کنند پایانه تاکسیرانی میدان امام خمینی (ره) هم استفاده از خطوط تاکسی را فراهم میکند.
خانه موزه بازار یا منزل سلطان بیگم، خانهای با هویت زنانه است. سلطان بیگم شجاعی کسی است که در کتابهای تاریخی به عنوان عمه ناصرالدین شاه معرفی شده، حدود ۱۳ پله از سطح کوچه را باید پایین آییم تا وارد این خانه تاریخی شویم.
شهرت خانه فقط به معماری آن نیست، خانه سال ۱۳۱۲ توسط سلطان بیگم به پسرش واگذار و ۱۴ سال بعد به خانوادهای به نام «نیرنما» فروخته میشود. آنها محل را بازسازی میکنند. اتاقهای این خانه سبک سنتی و اندرونی و بیرونی دارد و بادگیرها اتاقها را خنک میکند.
به گفته راهنما شهرام ناظری دو سال مستاجر این خانه بود آن هم زمانی که به خانواده نیرنما فروخته شده، این خانواده یک ساز با ارزش قدیمی هم به آقای ناظری هدیه دادهاند. سالها بعد شهرداری خانه را خرید و اکنون این ملک تاریخی در تملک شهرداری است این مکان تبدیل به کافه نشده و امور فرهنگی و اجتماعی در آن صورت میگیرد و همچنان نفس تاریخ را در خود زنده نگه میدارد.
کتابخانه خانه موزه بازار از ویژگیهای این خانه بوده که برخی نسخ خطی در آن واقع شده است .خانه موزه بازار هر روز از ساعت ۸:۳۰ تا ۱۷ باز است.
نیم ساعتی مهمان این خانه هستیم همه از شگفتیهای معماری تاریخی آن میگویند و کم کم راهی ایستگاه سوم میشویم.
خانه موتمنالاطباء، ایستگاه سوم تور عکاسان و خبرنگاران است که در ادامه مسیر پیاده روی در محله عودلاجان به آنجا رسیدیم. چهارراه سرچشمه به سمت میدان امام خمینی، خیابان پامنار، روبروی مسجد ایت الله کاشانی کوچه موتمن الاطبا، پلاک ۱۳ آدرس دقیق این خانه است که فاصله ۸ دقیقهای پیاده روی از خانه موزه بازار دارد.
راهنما میگوید: میرزا زین العابدین خان دنبلی ضرابی، ملقب به مؤتمن الاطبّا فرزند میرزا محمدخان و نواده میرزا احمدخان صبور، پزشک ناصرالدّین شاه بود. وی نخستین فارغ التحصیل دارلفنون و شاگرد دکتر تلوزان فرانسوی بوده و از پزشکان نامی ایران در دوران قاجار بشمار میرود. موتمن الاطبا از بزرگترین جراحان زمان خود بود و از تخصص و مهارت بالای وی در بیرون آوردن سنگ از مثانه در کتب و مقاله های متعددی سخن به میان آمده است.
این پزشک خیر، بیماران بی بضاعت را رایگان درمان میکرد و به دلیل اینکه امین اطبا و ناصر الدین شاه بود مؤتمن الاطبا لقب گرفت.
خانه مؤتمن الاطبا لوکیشن فیلمهای شهرزاد، خانه پدری، سرزمین مادری، پرده نشین، شبکه مخفی زنان، بانوی عمارت، خوب، بد ۳، رسوایی، نیوکاسل، نارگیل و ... است.
بازدید از اندرونی این خانه تاریخی باید بدون کفش باشد و از بازدیدکنندگان خواسته میشود این نکته را رعایت کنند. این خانه هر چند فضایی مناسب برای کافه دارد اما به این کاربری تبدیل نشده، فقط برای عکاسی تولد و ... میتوان از فضای این خانه بهرهمند شد.
فضای سبز و دلنشین عمارت، هوای خنک بهاری، سایه درختان بلند مانعی برای ترک این محل است اما فرصت اندک است باید به ایستگاه بعدی رسید.
خانه اردیبهشت، ایستگاه چهارم بازدید است که در انتهای یک بنبست تنگ و کوچک، در کوچه آقاموسی در همان محله عودلاجان واقع شده،این مسیر هم فاصله چندانی با خانه قبلی ندارد. این خانه تازه مرمتشده، حیاطی دارد و تالارهایی در دو وجه آن و البته حمام و خزینهای که به شهادت آهکبریهای دیوارهایش، قدمتی بیش از قاجاری دارد و یادگار دوران زندیه است.
شیشه محکم و بزرگی روی خزینه نصب شده و راهنمای تور میگوید امکان اینکه ۳۰ نفر همزمان روی آن بایستند وجود دارد. البته بازدیدکنندگان از اینکه روی شیشه بایستند هراس دارند و میترسند شیشه بشکند و به خزینه بدون آب که ارتفاع حدود ۲ متر دارد سقوط کنند.
خزینه با دیوارهایی به ۳ بخش تقسیم شده که دو بخش اصلی برای آب گرم و سرد است.
نقشونگارهای آهکبریهای خانه هم چندان شبیه نقوش اسلیمی و ختایی نیست. شباهت زیادی به نقوش منبر و محراب کنیسهها دارند. راهنما میگوید بر اساس اطلاعات عبالغفار، که نخستین نقشه تهران را با نام «نقشه دارالخلافه تهران» تهیه کرده، در دوره ناصری، این خانه متعلق به میرزامحمد ناظر بوده. بنابه اطلاعات سفرنامهها و تذکرهها، «ناظر» به کسی میگفتند که حساب دخل و خرج دربار را داشته بنابراین، میرزامحمد آدم مهمی در آن دوره بوده. به همین خاطر هم است که که نام او در آن نقشه بر روی این خانه نوشتهشده است.
به گفته وی خانه فعلی، تکهای از خانه بزرگ میرزا محمد ناظر بوده و در طی زمان جهار قسمت از خانه از آن جدا شده. خانه فعلی، در حقیقت، اندرونی آن خانه بزرگ بود. به همین دلیل است که حمام و خزینه عمارت در این قسمت قرار دارد.
بازیگران زیادی در خانه اردیبهشت رفت و آمد دارند و در این مکان شبهای فیلم و نقد فیلم برقرار و در برنامههای آن بشبهای موسیقی و معماری نیز گنجانده شده است.
راهنما به حاضران اعلام میکند که در حال حاضر در یکی از اتاقها حدود ۶ هزار عنوان کتاب در این خانه نگهداری میشود. در اتاقهای دیگر هم صنایع دستی برای فروش به نمایش گذاشته شده است.
ساعت به ۱۴ نزدیک است، روز از نیمه گذشته و پای پیاده به ایستگاه آخر که خانه دبیرالملک است، رسیدهایم، این مکان تاریخی یکی از جاهای دیدنی تهران و از خانههای قاجاری و اصیل پایتخت به شمار میرود که در محله باغ امین عودلاجان قرار گرفته است.
راهنما میگوید این خانه به میرزا محمدحسین فراهانی، ملقب به دبیرالملک فراهانی از وزرای دوره قاجار تعلق داشت. وی یکی از مربیان و کارگزاران دستگاه مستوفیگری دولت قاجار بود و چندین سال در سمت منشیگری امیرکبیر فعالیت داشت. عمارت دبیرالملک در سرگذشت خود کاربریهای متفاوتی داشته است. مدتی این عمارت خانه اسباببازی و سلامت دبیرالملک نام داشت و در زمینه کودکان کار فعالیت میکرد. با نام خانه فراغت تهران نیز، چند زمانی این بنا به پاتوقی دنج تبدیل شده بود که میشد ساعتهایی دلنشین را در آن، با حال و هوای تهران قدیم سپری کرد. در حال حاضر بخشی از خانه دبیرالملک به اداره گردشگری شهرداری منطقه ۱۲ تبدیل شده است و امکان بازدید از آن در ساعتهای اداری وجود دارد.
اشکان بیات معاون بافت و بناهای تاریخی شهر تهران نیز در آخرین ایستگاه از بازدید تور با تاکید برلزوم احیا هویت بافت تاریخی گفت: ثبت تصاویر هنرمندان رسانه در این تور گامی برای تبیین شکوه این بناها و معرفی فرصت های طلایی سرمایه گذاری به عموم جامعه است.
سفر ۶ ساعته به قلب تهران با یک تیم ۵۰ نفره که از ساعت ۹ صبح شروع شده بود به پایان رسید. سفری که به مناسبت روز ایرانگردی و ایرانشناسی با هدف معرفی ظرفیت های اقتصادی و گردشگری بافت تاریخی تهران به همت آژانس عکس تهران،معاونت بافت و بناهای تاریخی شهر تهران و شهرداری منطقه ۱۲ برگزار شد.
این گشتوگذار کوتاه، تنها قطرهای بود از دریای بیکران تاریخ و فرهنگ تهران که در انتظار دیده شدن است. هر خانه، هر کوچه و هر بنا، داستانی برای گفتن دارد؛ کافیست بایستیم، گوش بسپاریم و روایتگرشان باشیم.
نظر شما