به گزارش خبرنگار شهر، گاهی برای سفر در زمان نیازی به خیال‌پردازی نیست؛ کافی است در مسیری قدم بگذاری که تو را از فضای آشنای امروز جدا کند و به روزگاری دور ببرد. این روزها در بوستان هنرمندان تهران در منطقه ۶ نمایش آیینی «کوچه‌های بنی‌هاشم» در قالب سوگواره «نشان حقیقت» چنین تجربه‌ای را برای مخاطبان رقم زده است؛ روایتی از روزهای مدینه که این بار نه از فاصله یک صندلی و مقابل صحنه‌ای ثابت، بلکه در میان کوچه‌ها و گذرگاه‌های بازسازی‌شده دنبال می‌شود.
استقبال پرشور مردم از این رویداد، از همان ابتدا توجه را به فضای متفاوت آن جلب می‌کند. مخاطبان برای تماشای یک اجرای معمولی به بوستان هنرمندان نیامده‌اند؛ قرار است در مسیری حرکت کنند که بخش‌های مختلف روایت در آن شکل می‌گیرد. در این تجربه، تماشاگر برخلاف شیوه رایج تئاتر، در جای ثابتی نمی‌نشیند و منتظر نمی‌ماند تا تمام اتفاقات مقابل چشمانش رخ دهد؛ بلکه همراه با اجرا از یک بخش به بخش دیگر می‌رود و در دل فضایی قرار می‌گیرد که برای بازنمایی کوچه‌های مدینه طراحی شده است.
همین جابه‌جایی، یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های «کوچه‌های بنی‌هاشم» است. کوچه‌ها در این نمایش صرفاً بخشی از دکور یا مسیری برای رسیدن به محل بعدی اجرا نیستند؛ آن‌ها در شکل‌گیری روایت نقش دارند. مخاطب با عبور از این گذرگاه‌ها، از یک لوکیشن به لوکیشن دیگر می‌رسد و روایت را در امتداد حرکت خود دنبال می‌کند. به این ترتیب، فاصله معمول میان تماشاگر و صحنه کمتر می‌شود و مخاطب به‌جای تماشای یک اتفاق از بیرون، در فضای بازسازی‌شده آن قرار می‌گیرد.
طراحی صحنه و بازسازی فضای مدینه، از بخش‌های قابل توجه این تجربه است. با توجه به اینکه وقایع روایت‌شده در نمایش در مدینه رخ داده‌اند، طراحی محیط تلاش کرده است مخاطب را با فضایی متناسب با بستر تاریخی داستان روبه‌رو کند. دکور گسترده، تفکیک فضاها و ارتباط میان لوکیشن‌ها، بستری فراهم کرده تا حرکت مخاطبان نیز بخشی از روند اجرا باشد. نورپردازی و بازی بازیگران هم در کنار این طراحی، به پیشبرد روایت کمک می‌کند و فضای نمایشی اثر را شکل می‌دهد.
یکی از نکات قابل توجه درباره آماده‌سازی این مجموعه، زمان کوتاه ساخت دکور آن است. بنابر توضیحات تهیه‌کننده نمایش، بخش‌های مختلف دکور در مدت ۲۰ روز و با فعالیت شبانه‌روزی گروه‌های دکورساز آماده شده است؛ زمانی فشرده برای ساخت فضایی که قرار است در چند لوکیشن به هم پیوسته، میزبان مخاطبان و بازیگران باشد.
از میناب تا مدینه؛ دو روایت در امتداد یکدیگر
اما آنچه «کوچه‌های بنی‌هاشم» را از بازسازی صرف یک روایت تاریخی فراتر می‌برد، شیوه روایت آن است. در این نمایش، چند بازیگر کودک در نقش شهدای مدرسه میناب حضور دارند و روایت کلی اثر از زبان آن‌ها پیش می‌رود. کودکان در اینجا صرفاً بازیگرانی نیستند که در بخش‌هایی از اجرا ظاهر شوند؛ آن‌ها راویان داستان‌اند و مخاطب از دریچه نگاه و روایت آن‌ها با اتفاقات همراه می‌شود.
پیوند دو واقعه از دو مقطع زمانی متفاوت، امکان برقراری ارتباط میان مخاطب امروز و رویداد تاریخی را فراهم می‌کند. از یک سو، روایت به روزگار مدینه و وقایع مرتبط با حضرت زهرا (س) بازمی‌گردد و از سوی دیگر، حضور کودکان و ارجاع به شهدای مدرسه میناب، مخاطب را به زمانه معاصر پیوند می‌دهد. این انتخاب روایی تلاش می‌کند تاریخ را از محدوده یک واقعه دوردست خارج کند و آن را به تجربه و دغدغه امروز نزدیک‌تر سازد.
در واقع، نمایش می‌کوشد مخاطب را تنها با بازگویی یک واقعه تاریخی روبه‌رو نکند؛ بلکه با قرار دادن دو روایت در کنار یکدیگر، زمینه‌ای برای همذات‌پنداری و تأمل درباره نسبت گذشته و امروز فراهم آورد. در چنین ساختاری، حرکت در کوچه‌های بازسازی‌شده مدینه تنها یک جابه‌جایی فیزیکی نیست؛ مخاطب در طول اجرا میان دو مقطع تاریخی نیز حرکت می‌کند و ارتباط میان آن‌ها را دنبال می‌کند.
یکی از بازیگران خردسال نقش شهدای مدرسه میناب در گفت‌وگو با خبرنگار شهر گفت: این اولین نمایشی هست که بازی می‌کنم و افتخار می کنم که باموضوع حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها است.
این بازیگر خردسال درخصوص دانش آموزان شهدای میناب نیز گفت: افتخار می‌کنم که این نقش رو بازی می‌کنم و به شهدای میناب قوب میدم که هرگز آن‌ها را فراموش نخواهیم کرد.
از یک خانه خشت‌وگلی تا اجرای پنج‌لوکیشنی
علیرضا خوش‌رفتار، تهیه‌کننده نمایش «کوچه‌های بنی‌هاشم»، درباره روند شکل‌گیری این اثر می‌گوید ایده اولیه آن به ۲۶ سال قبل بازمی‌گردد؛ هرچند نمایش از ابتدا با شکل و ساختار امروزی اجرا نمی‌شده است. به گفته او، کار ابتدا در قالب یک خانه خشت‌وگلی شکل گرفت و به‌تدریج با اضافه‌شدن روایت، نریشن و اجرای صوتی توسعه پیدا کرد. در ادامه، عناصر صوتی و نمایشی با یکدیگر ترکیب شدند تا اثر به شکل کنونی خود و در قالب یک اجرای حرفه‌ای تئاتر برسد.
خوش‌رفتار با اشاره به اینکه این نمایش هفدهمین سال اجرای خود در تهران را پشت سر می‌گذارد، بر مردمی‌بودن مجموعه تأکید می‌کند. او می‌گوید این اجرا حتی در دوران کرونا نیز متوقف نشده و گروه تلاش کرده است فعالیت خود را ادامه دهد.
به گفته تهیه‌کننده، بیش از ۵۰ بازیگر در این نمایش حضور دارند و اجرا هر شب در سه سانس برگزار می‌شود؛ مدت‌زمان هر سانس نیز حدود یک ساعت و ۲۰ دقیقه است. نور، صدا، موسیقی، نمایشنامه و بازیگری از جمله بخش‌هایی هستند که در ساختار اجرایی اثر مورد توجه قرار گرفته‌اند.
یکی از ویژگی‌هایی که خوش‌رفتار بر آن تأکید دارد، گستردگی فضای اجرا و حرکت مخاطبان میان پنج لوکیشن است. تماشاگران از محل نخست وارد مسیر نمایش می‌شوند و با عبور از لوکیشن‌های بعدی، روایت را دنبال می‌کنند. به تعبیر او، در این شیوه اجرایی مردم در تاریخ حرکت می‌کنند و کوچه‌ها نیز به بخشی از روایت تبدیل می‌شوند.
این ویژگی در طراحی دکور نیز اثرگذار بوده است. به گفته خوش‌رفتار، برای آماده‌سازی فضای نمایش سه گروه مجزای دکورساز فعالیت کرده‌اند و ساخت مجموعه در مدت ۲۰ روز و به‌صورت شبانه‌روزی انجام شده است. او معتقد است اجرای چنین طرحی در شرایط معمول به زمانی طولانی‌تر نیاز دارد، اما گروه با برنامه‌ریزی فشرده توانسته است دکور مورد نیاز را در این بازه زمانی آماده کند.
تهیه‌کننده نمایش همچنین درباره شیوه روایت اثر توضیح می‌دهد که هدف گروه صرفاً بازگویی تاریخ نیست. به گفته او، تلاش می‌شود روایت از مسائل و اتفاقات امروز آغاز شود تا مخاطب بتواند ارتباط بیشتری با موضوع برقرار کند و سپس به گذشته و واقعه تاریخی برسد. از نگاه او، اگر تاریخ بدون ایجاد پیوند با زندگی امروز روایت شود، ممکن است مخاطب آن را موضوعی متعلق به گذشته بداند و ارتباط خود را با آن از دست بدهد.
خوش‌رفتار در بخش دیگری از توضیحاتش بر ضرورت دقت در روایت وقایع تاریخی و حساسیت‌های مربوط به موضوع فاطمیه تأکید می‌کند. او می‌گوید گروه تلاش کرده است روایت بر پایه مستندات و با پرهیز از افزودن مطالب غیرضروری ارائه شود تا محتوای نمایش از چارچوب تاریخی و روایی خود فاصله نگیرد.
سوگواره‌ای فراتر از یک اجرای نمایشی
«کوچه‌های بنی‌هاشم» بخش اصلی برنامه‌های سوگواره «نشان حقیقت» در بوستان هنرمندان است، اما این رویداد به اجرای تئاتر محدود نمی‌شود. بر اساس برنامه اعلام‌شده، تالار گفت‌وگو با عنوان «از گفت تا آگاهی» نیز در این مجموعه پیش‌بینی شده است؛ بخشی که موضوعاتی از جمله نقش حضرت زهرا (س) در شکل‌گیری گفتمان نظام اسلامی، بازخوانی تاریخ جهان اسلام، گفت‌وگو با کارشناسان و نقش خانواده در حیات اجتماعی را دنبال می‌کند.
در کنار آن، فضای بازی کودک، کارگاه‌های آموزشی مبتنی بر بازی‌های شناختی برای نوجوانان و نمایشگاه فرهنگی نیز از دیگر بخش‌های سوگواره هستند. نمایشگاه عکس با محوریت کودکان شهید مدرسه میناب، خیمه‌گاه فاطمی، موکب پذیرایی و چایخانه نیز در این رویداد در نظر گرفته شده‌اند تا مخاطبان در کنار تماشای نمایش، امکان حضور در بخش‌های متنوع فرهنگی و آموزشی را داشته باشند. سوگواره «نشان حقیقت» از سوم آبان‌ماه شروع شده و تا ۲۲ آبان ماه ۱۴۰۵، هر روز از ساعت ۱۸ تا ۲۲ در بوستان هنرمندان تهران، واقع در خیابان ایرانشهر، میزبان علاقه‌مندان است.
آنچه در تجربه تماشای «کوچه‌های بنی‌هاشم» بیش از هر چیز به چشم می‌آید، تغییر جایگاه مخاطب در مواجهه با روایت است. اینجا تاریخ از پشت یک صحنه ثابت روایت نمی‌شود؛ تماشاگر باید در مسیر حرکت کند، از کوچه‌ای به کوچه دیگر برود و روایت را در امتداد همین حرکت دنبال کند. شاید همین ویژگی است که مفهوم سفر در زمان را در این نمایش ملموس‌تر می‌کند؛ سفری که نه با عبور از یک دروازه خیالی، بلکه با قدم‌گذاشتن در کوچه‌های بازسازی‌شده مدینه شکل می‌گیرد.
نظر شما